Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Синьхуа» агенттігіне берген сұхбатын екі ел арасындағы қарым-қатынастың қазіргі жай-күйін сипаттайтын кезекті ресми мәлімдеме ретінде ғана қабылдау жеткіліксіз. Сұхбаттан Қазақстанның Қытаймен байланысын жаңа сапалық деңгейге шығаруға деген нақты ұмтылысы анық байқалады. Мұнда дипломатиялық жылы сөздермен қатар, экономикалық мүдде, технологиялық даму, көлік-логистика және өңірлік қауіпсіздік секілді ұзақ мерзімді стратегиялық басымдықтар айқын көрініс тапқан.
Президенттің «Қытай Қазақстан үшін әрдайым айрықша достас ел болды» деген сөзі екі ел арасындағы қазіргі байланыстың саяси негізін көрсетеді. Қазақстан мен Қытайды тек ортақ шекара ғана емес, тарихи және экономикалық байланыстар, өзара тәуелділік пен географиялық жақындық біріктіреді. Сондықтан бұл қарым-қатынастың тұрақтылығы Қазақстанның сыртқы саясаты үшін де, экономикалық даму бағыты үшін де маңызды.
Сұхбаттағы назар аударарлық тұстың бірі — Қазақстанның Қытаймен ынтымақтастықты тек сауда көлемінің өсуімен өлшегісі келмейтіні. Бұл — стратегиялық тұрғыдан маңызды ұстаным. Өйткені екі ел арасындағы тауар айналымының ұлғаюы өздігінен экономиканың сапалы өзгергенін білдірмейді. Егер сауда негізінен шикізат экспорты мен дайын өнім импортына сүйенсе, онда мұндай модельдің ұзақ мерзімді тиімділігі шектеулі болады.
Президенттің шикізаттық модельден өнеркәсіптік және технологиялық кооперацияға көшу туралы пікірі осы тұрғыдан мәнді. Қазақстан үшін мәселе Қытайға қанша өнім сату немесе Қытайдан қанша тауар алу емес, екі елдің экономикалық байланысынан Қазақстан ішінде қандай қосылған құн қалыптасатынында. Бірлескен өндірістердің құрылуы, терең өңдеу кәсіпорындарының ашылуы, технология трансфері мен жоғары технологиялық өнім шығарудың жолға қойылуы — экономикалық серіктестіктің шын мәніндегі нәтижесін көрсететін өлшемдер.
Бұл жерде Қазақстанның географиялық ерекшелігі де үлкен мүмкіндік береді.
Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы кеңістікте орналасуы — жай ғана картадағы артықшылық емес. Дұрыс инфрақұрылым мен тиімді логистикалық жүйе қалыптасқан жағдайда бұл фактор ел экономикасының маңызды қозғаушы күшіне айнала алады. Қытайдан Еуропаға өтетін жүк ағынының Қазақстан аумағы арқылы өтуі осы мүмкіндіктің ауқымын көрсетеді.
Орта дәліздің дамуы да осы тұрғыдан ерекше маңызға ие. Қытай мен Еуропаны Қазақстан, Каспий теңізі, Кавказ және Түркия арқылы байланыстыратын бағыттың болашағы тек транзит көлеміне байланысты емес. Оның айналасында қоймалау, қайта өңдеу, логистика, өндіріс, сервистік қызмет және электронды коммерция сияқты жаңа экономикалық секторлар қалыптасуы мүмкін.
Сондықтан Президенттің «транзит экономикасынан көлік өзара байланыстылығы экономикасына көшу» туралы пікірі — сұхбаттағы ең маңызды тұжырымдардың бірі. Қазақстан үшін теміржолмен немесе автокөлікпен жүк өткізу жеткіліксіз. Түпкі мақсат — сол жүк қозғалысының айналасында жаңа өндіріс пен қызмет түрлерін қалыптастыру.
Сұхбаттың тағы бір ерекшелігі — Қазақстан мен Қытай арасындағы ынтымақтастықтың дәстүрлі энергетика мен сауда шеңберінен технологиялық серіктестікке қарай бет бұруы.
Жасанды интеллект, робот техникасы, цифрландыру, деректер орталықтары, ақылды қалалар, цифрлық медицина және автоматтандырылған өндіріс — алдағы онжылдықтардың экономикалық бәсекесінде шешуші мәнге ие болатын салалар. Қытайдың бұл бағыттардағы тәжірибесі мен технологиялық әлеуеті Қазақстан үшін маңызды ресурс бола алады.
Бірақ технологиялық серіктестіктің мәні дайын технологияны сырттан сатып алумен ғана шектелмеуі керек. Оның келесі сатысы — сол технологияны ел ішінде игеру, маман даярлау, ғылыми-зерттеу базасын қалыптастыру және отандық технологиялық компаниялардың пайда болуына жағдай жасау.
Осы тұрғыдан алғанда Президенттің Қазақстанда жасанды интеллект саласындағы мамандарды даярлау мен жаңа технологиялық экожүйе қалыптастыру жөніндегі жоспарлары экономикалық күн тәртібінің табиғи жалғасы болып көрінеді.
Сұхбаттан байқалатын тағы бір маңызды мәселе — Қазақстанның Қытаймен қарым-қатынасын бір ғана салаға немесе бір ғана жобаға тәуелді етпеуге ұмтылысы. Сауда, өнеркәсіп, көлік, энергетика, ауыл шаруашылығы, цифрландыру, білім, ғылым және мәдениет бағыттарының қатар дамуы серіктестіктің тұрақтылығын арттырады.
Бұл жерде Қазақстан үшін негізгі міндет — ұлттық мүддені сақтай отырып, Қытайдың экономикалық және технологиялық әлеуетін ел дамуына тиімді пайдалану. Серіктестік өзара тиімді болған жағдайда ғана ұзақ мерзімді сипат алады.
Сұхбаттың халықаралық мәселелерге арналған бөлігі де осы логиканы толықтырады. Қазіргі әлемдегі геосаяси текетірестің күшеюі жағдайында Қазақстан үшін ірі державалармен теңгерімді әрі өзара тиімді қарым-қатынас орнату аса маңызды. Қытаймен стратегиялық серіктестік те осы көпвекторлы сыртқы саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.
Қазақстанның Қытаймен байланысының бүгінгі деңгейіне қарап, екі ел арасындағы қарым-қатынас енді тек көршілестік факторына сүйенетін кезеңнен өткенін аңғаруға болады. Қазір бұл — экономикалық мүдде, инфрақұрылым, технология және халықаралық ықпалдастық тоғысқан ұзақ мерзімді стратегиялық серіктестік.
Алдағы міндет — осы серіктестіктің нақты нәтижесін Қазақстан экономикасының ішкі құрылымынан көрсету. Жаңа өндірістер, білікті жұмыс орындары, технологиялық құзырет, отандық кәсіпкерліктің дамуы, экспорттық мүмкіндіктің кеңеюі және логистикалық әлеуеттің өсуі — ынтымақтастықтың ел азаматтарына сезілетін негізгі нәтижелері болуы тиіс.
Президент сұхбатында айтылған 100 миллиард долларлық сауда көлеміне ұмтылыс та осы тұрғыдан қарастырылуы керек. Бұл көрсеткіштің өзі мақсат емес. Ең маңыздысы — сол көлемнің қандай тауарлар мен қызметтер есебінен қалыптасатыны және оның Қазақстан экономикасына қандай сапалық өзгеріс әкелетіні.
Қытаймен қарым-қатынастың жаңа кезеңі Қазақстан алдына үлкен мүмкіндікпен бірге үлкен жауапкершілік те қойып отыр. География бізге транзиттік артықшылық берді, Қытаймен көршілік технологиялық және инвестициялық мүмкіндік ашты. Ендігі мәселе — осы екі факторды ұлттық экономиканың ұзақ мерзімді дамуына айналдыра білу.
Сондықтан бұл сұхбаттың негізгі түйіні меніңше бір нәрсеге келіп саяды: Қазақстан үшін ендігі кезең — серіктестіктің көлемін ұлғайту емес, оның сапасын арттыру кезеңі. Сандық көрсеткіштер маңызды, алайда олардың артында нақты өндіріс, технология, білім, жұмыс орны және халықтың әл-ауқаты тұрғанда ғана стратегиялық серіктестік өзінің шынайы мәніне ие болады.
Жанбота СЕРІКҚЫЗЫ,
Исатай аудандық оқушылар үйінің «Бейнелеу» және «Қолөнер» жетекшісі, тәжірбиелі маман
