Қоғамдағы тәртіпті тек мемлекеттік органдардың жұмысына тәуелді құбылыс ретінде қарастыру дұрыс емес. Заң талаптарының орындалуы үшін мемлекеттік институттардың тиімді жұмыс істеуі маңызды болғанымен, күнделікті тәртіптің қалыптасуына қарапайым азаматтардың әрекеті де тесін сақтау, қоғамдық орында айналадағы адамдардың тыныштығын құрметтеу, бөтеннің мүлкіне зиян келтірмеу, кезекте тәртіп сақтау немесе ортақ кеңістікті ластамау – сырт көзге қарапайым әрекеттер. Бірақ осындай ұсақ көрінетін нормалардың жиынтығы қоғамдағы жалпы тәртіптің деңгейушылық ретінде қабылдайды.
Ал шын мәнінде қоғамдық мәдениет күнделікті әдеттерден басталады. Егер адам «менің әрекетімнен ешкімге зиян келмейді» деген оймен ережені үнемі елемейтін болса, мұндай немқұрайлылық біртіндеп ортақ тәртіпке керетінің салдарын түсіну. Қоғамда әр адам өзінен кейінгі адамға белгілі бір орта қалдырады. Жолдағы тәртіп, ауладағы тыныштық, қоғамдық көліктегі мәдениет, жұмыс орнындағы жауапкершілік – барлығы азаматтардың өзара сыйланың тәртібіне қандай үлес қосып жүрмін?» деген сұрақ арқылы да бағалау маңызды. Құқықтық мемлекет заңның болуымен ғана емес, азаматтардың сол заңікелей әсер етеді.
Мысалы, жол ережесін сақтау, қоғамдық орында айналадағы адамдардың тыныштығын құрметтеу, бөтеннің мүлкіне зиян келтірмеу, кезекте тәртіп сақтау немесе ортақ кеңістікті ластамау – сырт көзге қарапайым әрекеттер. Бірақ осындай ұсақ көрінетін нормалардың жиынтығы қоғамдағы жалпы тәртіптің деңгейін көрсетеді.
Кейде адамдар заң бұзушылықты тек ірі қылмыс немесе ауыр құқық бұзушылық ретінде қабылдайды. Ал шын мәнінде қоғамдық мәдениет күнделікті әдеттерден басталады. Егер адам «менің әрекетімнен ешкімге зиян келмейді» деген оймен ережені үнемі елемейтін болса, мұндай немқұрайлылық біртіндеп ортақ тәртіпке кері әсер етеді.
Менің ойымша, «Заң мен тәртіп» қағидатының маңызды бөлігі – өз әрекетінің салдарын түсіну. Қоғамда әр адам өзінен кейінгі адамға белгілі бір орта қалдырады. Жолдағы тәртіп, ауладағы тыныштық, қоғамдық көліктегі мәдениет, жұмыс орнындағы жауапкершілік – барлығы азаматтардың өзара сыйластығына байланысты.
Сондықтан заң мен тәртіпті тек «мемлекет не істеуі керек?» деген сұрақ арқылы емес, «мен қоғамның тәртібіне қандай үлес қосып жүрмін?» деген сұрақ арқылы да бағалау маңызды. Құқықтық мемлекет заңның болуымен ғана емес, азаматтардың сол заңды күнделікті өмірде саналы түрде сақтауымен қалыптасады.
Ж.СЕМБИЕВА
