Менің ойымша, заң мен тәртіпті сақтау тек құқық қорғау органдарының міндеті деген түсініктен арылуымыз керек. Заң – қоғамдағы әрбір адамның қауіпсіздігі мен құқығын қорғауға арналған ортақ ереже. Сондықтан заңға құрмет отбасынан, мектептен және адамның күнделікті қарапайым әрекеттерінен қалыптасады.
Қоғамда тәртіп орнауы үшін адамдар өз құқықтарын ғана емес, өз міндеттерін де білуі қажет. Бір адамның заңды бұзуы кейде басқа адамдардың өміріне, денсаулығына немесе мүлкіне зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, жол ережесін сақтамау бір адамның жеке әрекеті сияқты көрінгенімен, оның салдары басқа адамдарға да әсер етеді. Сол сияқты қоғамдық орында тәртіп бұзу, бөтеннің мүлкіне зиян келтіру немесе заң талаптарын елемеу қоғамдағы қауіпсіздікке кері ықпал етеді.
Заң мен тәртіп ұғымының тағы бір маңызды қыры – әділдікке сенім. Азамат өз құқығы бұзылған жағдайда мәселені күш қолдану немесе жанжал арқылы емес, заңды жолмен шешуге болатынын білуі керек. Бұл үшін адамдар құқықтық сауатты болуы қажет. Қай жағдайда қай мекемеге жүгіну керектігін, өз құқығын қалай қорғауға болатынын білу – қазіргі қоғам мүшесі үшін маңызды дағды.
Меніңше, құқықтық мәдениетті тек жазалау арқылы қалыптастыру мүмкін емес. Заңды бұзған адам жауапкершілікке тартылатынын білу маңызды болғанымен, одан да маңыздысы – адамның заңды ішкі сеніммен сақтауы. Яғни «мені біреу көріп тұр ма?» деген сұрақтың орнына «менің әрекетім басқа адамға зиян келтірмей ме?» деген түсінік қалыптасуы керек.
Бұл жерде отбасы мен білім беру ұйымдарының рөлі ерекше. Бала кішкентай кезінен өзгенің құқығын құрметтеуді, дау-дамайды бейбіт жолмен шешуді, ортақ ережелерді сақтауды үйренсе, оның бойында жауапкершілік қалыптасады. Мектептегі тәртіп те тек жазалау жүйесі емес, баланың құқықтары мен міндеттерін түсіндіретін орта болуы тиіс.
Заң мен тәртіп – қоғамды шектейтін ұғым емес. Керісінше, ол адамдардың еркін әрі қауіпсіз өмір сүруіне жағдай жасайды. Заң бәріне ортақ болған кезде ғана азаматтардың бір-біріне деген сенімі күшейеді.
Сондықтан мен «заң мен тәртіп» ұғымын қорқынышпен емес, жауапкершілікпен байланыстырар едім. Заңды сақтау – жазадан қорыққандықтан жасалатын әрекет емес, қоғам алдындағы азаматтық мәдениеттің белгісі. Әр адам өзінен бастап тәртіп сақтаған кезде ғана қауіпсіз әрі тұрақты қоғам қалыптасады.
Г.ӨТЕМІСҚЫЗЫ
