15-бапта бекітілген әр адамның құқық субъектісі ретінде танылу құқығы – құқықтық мемлекеттің ең басты негіздерінің бірі. Бұл норма әрбір адамның қоғамда және мемлекет алдында дербес тұлға ретінде мойындалатынын білдіреді. Яғни адам тек міндеттерді орындаушы ғана емес, сонымен қатар өзіне тиесілі құқықтары мен бостандықтары бар, оларды талап ете алатын азамат болып саналады. Құқық субъектісі ретінде танылу – адамның қадір-қасиетін, ар-намысын және заң алдындағы теңдігін қамтамасыз ететін маңызды кепіл.
Аталған бапта әр адамның өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға құқылы екені көрсетілген. Бұл азаматтарға пассивті түрде ғана емес, белсенді түрде өз мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді. Мысалы, мемлекеттік органдардың немесе жеке тұлғалардың заңсыз әрекеттеріне қарсы шағымдану, сотқа жүгіну, дәлелдер жинау – осының бәрі құқықты қорғаудың заңды жолдары болып табылады. Бұл норма азаматтардың құқықтық санасын арттырып, әділетсіздікке бейжай қарамауға тәрбиелейді.
Сонымен қатар, бапта қажетті қорғаныс арқылы қорғау құқығы ерекше атап өтіледі. Бұл – адамның өзіне, өміріне, денсаулығына немесе мүлкіне төнген заңсыз қауіпке қарсы әрекет етуге құқылы екенін білдіреді. Қажетті қорғаныс адамның өзін немесе өзгені қорғау барысында заң аясында әрекет етуіне мүмкіндік береді. Осылайша мемлекет азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етумен қатар, олардың өзін-өзі қорғау құқығын да заң жүзінде мойындайды.
Бұл норманың маңыздылығы – қоғамда заң үстемдігін нығайтып, азаматтар мен мемлекет арасындағы сенімді арттыруында. Адам өз құқықтарының қорғалатынын сезінген жағдайда, қоғамда тәртіп пен тұрақтылық сақталады. Құқықтарын білетін және оларды заңды жолмен қорғай алатын азамат – демократиялық қоғамның негізгі тірегі.
15-баптың бұл тармағы адамның құқықтық мәртебесін айқындап қана қоймай, оның құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың нақты тетіктерін бекітеді. Бұл норма Қазақстан Республикасында адам құқығының жоғары құндылық екенін және мемлекеттің азаматтарды қорғауға бағытталғанын айқын көрсетеді.
Рая МАНГИБАЕВА,
Исатай ауылдық округі әкімі аппаратының бас маманы
